Η διερεύνηση της οθωμανικής πραγματικότητας, με την οποία τόσο στενά συνυφαίνεται η νεοελληνική ιστορία, απαιτεί να την εντάξουμε στο ιστορικό είναι και γίγνεσθαι του ισλαμικού κόσμου, εντοπίζοντας συνάμα τα δικά της ιδιαίτερα γνωρίσματα και τη δική της συμβολή στην εξέλιξή του. Μα για να το κάνουμε αυτό με επάρκεια, οφείλουμε να γνωρίσουμε το Ισλάμ καθαυτό, τόσο στη θεωρία όσο και στην πράξη. Αυτό το έργο αναλάβαμε να φέρουμε εις πέρας λαμβάνοντας υπ’ όψει ότι η γνώση και κατανόηση του ιστορικού Ισλάμ αποτελεί στις μέρες μας προαπαιτούμενο για την ορθή αποτίμηση κρίσιμων διεθνών εξελίξεων.

Στο προοίμιο του βιβλίου εξετάζεται η προϊσλαμική πραγματικότητα στη νοτιοανατολική Μεσόγειο και την Εγγύς Ανατολή, ειδικότερα ο τρόπος με τον οποίο αντιμετώπισαν τους αλλόθρησκους πληθυσμούς το πρώιμο Βυζάντιο και η Περσία των Σασσανιδών. Βάσει αυτής της μελέτης δύνανται να αναδειχθούν βασικά στοιχεία σύγκρισης των πολιτικών που εφάρμοσαν οι εν λόγω σχηματισμοί και η επικράτεια του Ισλάμ.

Στο πρώτο μέρος του βιβλίου ερευνάται η ιστορική ανάδυση και ραγδαία επέκταση του Ισλάμ, η διαμόρφωση του ιερού νόμου του και η τάξη πραγμάτων που θέσπισαν οι μουσουλμάνοι για τους υποτελείς αλλόθρησκους πληθυσμούς έως και την εποχή των Σελτζούκων. Η κατάκτηση της Μικράς Ασίας από τους Οθωμανούς, η κατάλυση του Βυζαντίου και το καθεστώς ένταξης και διαβίωσης των μη μουσουλμανικών πληθυσμών –ιδίως των Ελληνορθοδόξων– υπό το οθωμανικό Ισλάμ αποτελούν το αντικείμενο του δεύτερου μέρους του βιβλίου.

Ερευνάται διεξοδικά το θέμα των μιλλέτ, το καθεστώς των εκκλησιαστικών προνομίων και η υποτελής θέση των ζιμμήδων (ραγιάδων).