ΟΧΙ ΕΓΩ, κύριοι δικαστές, ένας νεκρός είναι αυτός που σας μιλάει με το στόμα μου. Δεν είμαι εγώ που στέκομαι εδώ, δεν είναι δικό μου αυτό το χέρι που σηκώνεται, δεν είναι δικά μου τα μαλλιά αυτά που τώρα έχουν ασπρίσει, δεν είναι δική μου πράξη αυτή, δεν είναι δική μου πράξη. Δεν μπορείτε να το καταλάβετε. Πιστεύετε ότι μπροστά σας είναι ένας ζωντανός, ένας άνθρωπος που μιλάει – ή κάποιος τρελός. Δεν είμαι τρελός, ή έτσι νομίζω. Αλλά βρίσκομαι εδώ και δέκα χρόνια κάτω από το χώμα, τα μέλη μου έχουν σαπίσει, τα κόκαλά μου είναι γκρίζα σκόνη, η ανάσα μου – δεν έχω πια ανάσα. Όλα είναι σιωπηλά. Όλα έχουν τελειώσει. Κείτομαι στο χώμα μπροστά από το Βερντέν, πάνω είναι τα συντρίμμια του Ντουομόν, ο άνεμος φυσάει πάνω από εγκαταλελειμμένους τάφους, εγκαταλελειμμένη γη, εγκαταλελειμμένους νεκρούς. Πηγαίνετε εκεί, σκάψτε στο χώμα, σκάψτε αριστερά στον μεγάλο κρατήρα από την έκρηξη οβίδας, έχει νερό εκεί, ίσως μαλακή λάσπη. Μη φοβάστε: Δεν υπάρχει πόλεμος πια, δεν θα έρθει καμιά οβίδα να σας κομματιάσει, δεν αντηχούν κραυγές διαπεραστικές, δεν πετούν πια κομμένα μέλη στον αέρα, δεν υπάρχει αίμα, δεν υπάρχουν διαμελισμένα σώματα. Είναι ήσυχα. Όλα. Οριστικά. Τώρα σκύψτε εκεί. Βγάλτε λίγο χώμα. Και τότε θα με βρείτε – εμένα. Ναι, κόκαλα και κρανίο και σκόνη και το όνομά μου, που δεν είναι το όνομά μου, αλλά είναι, τη μοίρα μου, που δεν ανήκει σ’ εμένα, αλλά σε κάποιον άλλον, και τώρα με έχει κυριεύσει, ασφυκτική σαν να είναι δική μου.
Πώς να το διηγηθώ αυτό με μια γλώσσα που δεν είναι δική μου, μέσα από ένα στόμα που δεν είναι δικό μου; Πώς να με πιστέψετε, όταν εγώ ο ίδιος δεν μπορώ να πιστέψω τον εαυτό μου; Αλλά έτσι ήταν, έτσι συνέβη, ήταν πραγματικότητα, ήταν μια μέρα σαν όλες τις άλλες, όχι, όχι σαν όλες τις άλλες, γιατί ο υπολοχαγός Μπας μόλις μας είχε πει ότι έγινε επανάσταση, επανάσταση στο Μόναχο και στο Βερολίνο, ότι ο πόλεμος τελείωσε, μετά από τέσσερα χρόνια, όχι άλλες οβίδες, όχι θάνατος, όχι άλλη λάσπη, όχι άλλες διαταγές και νόμοι, όχι άλλο μολύβι και καταπίεση: Όλα διαλύονταν, όλα κατέρρεαν, μια νέα εποχή, μια νέα ζωή.
